Trudna nadzieja - alkohol vs problemy społeczne i zdrowotne cz.2

STAROŻYTNOŚĆ
 
W starożytnym Egipcie i Mezopotamii najbardziej rozpowszechnionym napojem alkoholowym było piwo, w mniejszym stopniu wino gronowe, które pojawiło się ok. IV-III tysiąclecia p.n.e. Picie wina w Egipcie miało charakter ceremonialny i rytualny. Uczestniczyli w nim kapłani i osoby wysoko urodzone. Do nich należały winnice. Napojem plebsu było piwo. Alkohol stał się jednym z elementów charakteryzujących pozycję społeczną zajmowaną przez jednostkę czy grupę. Ze źródeł egipskich wynika, że już w III tysiącleciu p.n.e. picie alkoholu rodziło wiele negatywnych następstw. Około 2500 lat p.n.e. wprowadzono pewne ograniczenia dotyczące picia w świątyniach, ponieważ pijani wierni byli bardzo często okradani. Około 2000 r. p.n.e. wprowadzono zakaz picia alkoholu w armii egipskiej.
 
Wiele źródeł literackich czy naukowych zawiera wszechstronny opis roli alkoholu, głównie wina, w kulturze starożytnej Grecji. Pito je w różnych sytuacjach społecznych. Alkohol towarzyszył rytuałom religijno-magicznym, był składany w ofierze bogom, stanowił nieodłączny element świąt, uczt, spotkań towarzyskich, służył jako pożywienie i napój, miał także pewne funkcje medyczne, zwłaszcza jako środek uśmierzający ból. W Grecji dominowały dwie postawy wobec alkoholu: dionizyjska wyrażająca się w nadmiernej, prowadzącej do ekstazy, jego konsumpcji oraz postawa wstrzemięźliwości, ale nie abstynencji. Platon zalecał w „Mędrcu” abstynencję do 18 roku życia, wstrzemięźliwość – do 30 roku życia, a dopiero po 40 roku życia na picie w większych ilościach; abstynencję doradzał między innymi sędziom.
 
Zwyczaje związane z piciem wina, zostały przejęte wraz z innym elementami kultury greckiej przez Rzymian. Wino było używane głównie w obrzędach religijno-magicznych i stanowiło rzadkość aż do IV w. p.n.e. Znane było również piwo, ale nie zdobyło ono u Rzymian większej popularności. W okresie wczesnorzymskim wino było dostępne tylko dla niektórych kategorii ludności. Zakaz picia wina obowiązywał mężczyzn poniżej 30 roku życia, niewolników oraz kobiety, a żołnierze otrzymywali tylko ograniczone przydziały alkoholu. Około II w. p.n.e. kobiety uzyskały prawo picia, a w okresie Republiki wino było już ogólnie dostępne. W ucztach rzymskich dominowały obżarstwo i opilstwo. Szczególne pijaństwo panowało wśród klas wyższych, nie ominęło także najwyższych dostojników.
 
Historia alkoholu jest szczególnie dobrze udokumentowana w basenie Morza Śródziemnego, ale wiadomo, iż był on również znany i powszechnie używany w Indiach, Chinach, Japonii i innych krajach azjatyckich.
 
SPOŁECZEŃSTWA FEUDALNE
 
W średniowiecznej Europie zwyczaj picia alkoholu był szeroko rozpowszechniony i obejmował wszystkie stany społeczne. W krajach, w których istniały korzystne warunki uprawy winnej latorośli, wino stanowiło podstawowy napój alkoholowy. Pełniło ono funkcje odżywcze, było napojem, którym gaszono pragnienia i popijano codziennie posiłki. Wielorakie zastosowanie wina, a zwłaszcza jego obecność w życiu codziennym mieszkańców krajów śródziemnomorskich sprawiły, że poziom jego spożycia był tam wyższy niż w innych krajach Europy. Na pozostałych terenach podstawowym napojem alkoholowym było piwo i miód.
 
W Polsce piwo i miód były znane przed wprowadzeniem chrześcijaństwa; Bolesław Chrobry nosił przydomek „Piwosza”, nadany mu przez Niemców z powodu skłonności do tego napoju.
Na rozpowszechnienie piwa w ówczesnej Europie wpłynął brak dobrej pitnej wody, szczególnie w dużych miastach. W XVI-wiecznej Anglii piwo uważano za napój zdrowszy od wody. Piwo ze względu na niską zawartość alkoholu pełniło przede wszystkim rolę odżywczą i napoju gaszącego pragnienie.
 
Wyrób miodu był powszechny już za pierwszych Piastów, natomiast w XIV wieku były znane miodosytnie we Lwowie i Gdańsku. Również Litwa słynęła z doskonałych miodów. W różnego typu dokumentach wymienia się kilkanaście gatunków miodu, których nazwy wywodziły się od jego mocy, kwiecia, z którego miód był brany, oraz dodatków smakowych: dwojniaki, trojniaki, wiśniaki, maliniaki, itp. Szczególne upodobanie do miodu mieli Jagiellonowie. Miód dla nich sprowadzano aż z Litwy.
 
Funkcje alkoholu w średniowiecznej Europie uległy znacznemu poszerzeniu wraz z rozpowszechnieniem się uprawy winnej latorośli. Wiązało się to z ekspansją chrześcijaństwa, wino bowiem stanowiło niezbędny element obrzędów religijnych. W Polsce winnice były zakładane głównie przez duchowieństwo przybyłe z południa i zachodu Europy. Wino krajowe szło przede wszystkim na potrzeby kościoła. Do czasów pierwszych Jagiellonów wino było pite głównie przez najbogatszych przedstawicieli stanu szlacheckiego, a w domach średniej szlachty pojawiało się przy wyjątkowych okazjach. Picie wina podkreślało szczególnie uroczysty, świąteczny charakter wydarzenia. Picie wina stanowiło symbol przynależności do magnaterii i wyższego duchowieństwa, stojących wówczas na szczycie struktury społecznej. Picie alkoholu z przedstawicielami stanów niższych nie było dobrze widziane.
 
Alkohol pełnił również funkcje psychologiczne, służył do rozładowania napięć, do podniesienia nastroju. Funkcje te uległy wzmocnieniu po rozpowszechnieniu się napojów destylowanych. Trudno jest określić ściśle, kiedy wynaleziono sposób destylacji alkoholu. Niektórzy przypisują ten wynalazek Chińczykom na kilkaset lat p.n.e., inni wiążą odkrycie destylacji alkoholu z nazwiskiem arabskiego uczonego Jabir Ign Hajjan ok. 800 roku, jeszcze inni przypisują je arabskiemu lekarzowi Rhazesowi żyjącemu w X wieku. Alkohol destylowany pojawił się w Europie po raz pierwszy we Włoszech ok. 1000 roku. Ze źródeł angielskich wynika, że już w XI wieku w wielu klasztorach istniały destylarnie whisky, której używano głównie w celach medycznych. Początkowo w całej Europie destylaty były stosowane przede wszystkim w celach medycznych. Uważano je za antidotum na wiele schorzeń: „na zgrzybiałość”, „brak męskości”, „melancholię”.
Wielość funkcji, jakie pełnił alkohol w epoce feudalnej, sprawiła, że rodził on również wiele problemów, które były dostrzegane także przez współczesnych. Świadczą o tym nie tylko opisy opilstwa, zwłaszcza w niektórych stanach, ale także liczne normy prawne zmierzające do ograniczenia dostępności alkoholu i regulujące zachowania przy kielichu.
 
SPOŁECZEŃSTWA WCZESNOPRZEMYSŁOWE
 
Rewolucja przemysłowa i procesy z nią związane wywarły silny wpływ na historię społeczno-kulturową alkoholu. Rewolucja przemysłowa rozpoczęła się w Anglii mniej więcej wiek wcześniej niż w pozostałych krajach cywilizacji europejskiej. W owym czasie miały miejsce różne wynalazki, które doprowadziły do podniesienia jakości napojów spirytusowych, zwiększenia wydajności urządzeń destylacyjnych, obniżenia kosztów wytwarzania, rozszerzenia asortymentu produkcji.
 
Opanowanie technologii produkcji wódki z ziemniaków w początkach XIX wieku oraz wprowadzenie nowych, bardziej wydajnych urządzeń wytwórczych (aparat Pistoriusza) pobudziły produkcję i doprowadziły do gwałtownej obniżki cen alkoholu. Alkohol stał się dostępny nawet dla najuboższych.
 
Gwałtownie rosnące pijaństwo wywołało reakcję społeczną. Szczególną rolę odegrało tutaj duchowieństwo, zwłaszcza wiejskie, które przystąpiło do masowego tworzenia wśród chłopów tzw. bractw wstrzemięźliwości. Również przedstawiciele inteligencji, a nawet mieszczanie i chłopi, poczęli zgodnie występować przeciw pijaństwu. W 1844 roku w Krzeszowie (Galicja) w ramach walki z pijaństwem i karczmą został zbudowany specjalny pomnik nagrobkowy dla gorzałki.
 
We wszystkich społeczeństwach alkohol rodził wiele problemów. Narastały one szczególnie w sytuacjach wykształcenia się nowych funkcji alkoholu, pojawiania się nowych trunków i nowych kategorii konsumentów. Rozpowszechnienie problemów związanych z alkoholem było hamowane na ogół skutecznie dzięki rozwojowi systemów normatywnych prawnych i obyczajowych.
 
Kolejne części artykułu już niebawem w naszym serwisie.
 
Zapraszamy serdecznie!
 

Dodaj komentarz