Zastosowanie diagnostyki obrazowej opartej na promieniowaniu rentgenowskim lub izotopowym (RTG, tomografia komputerowa, scyntygrafia) w diagnostyce lub leczeniu  niektórych schorzeń u kobiet w okresie rozrodczym  powinno zawsze być poprzedzone szczegółowym wywiadem lub badaniami pozwalającymi na jednoznaczne wykluczenie obecności ciąży. Jeżeli pacjentka podejrzewa u siebie możliwość zaistnienia ciąży, to dla jej bezpieczeństwa i bezpieczeństwa płodu,  należy wstrzymać się z wykonaniem badań z użyciem energii promienistej.

Badanie RTG u kobiet w wieku rozrodczym, szczególnie u tych planujących ciążę, powinno być optymalnie wykonane w I fazie cyklu miesiączkowego , tak by zminimalizować ryzyko uszkodzenia gamety lub zapłodnionej komórki jajowej przez dawkę promieniowania.

Dla kobiety z chorobami tarczycy leczonych jodem radioaktywnym bardzo ważna jest informacja, czy i kiedy może zajść w ciążę oraz czy taka forma terapii nie niesie potencjalnego niebezpieczeństwa dla przyszłego dziecka. Kobieta nie powinna zachodzić w ciążę przez okres 1 roku od podania jodu radioaktywnego. Kobiety ciężarne oraz starające się o ciążę a pracujące w pracowniach RTG lub izotopowych powinny być przeniesione na inne stanowisko.

W okresie ciąży nie powinny być wykonywane badania wymagające użycia promieniowania rentgenowskiego o ile ich przeprowadzenie nie jest bezwzględnie konieczne. Sporadycznie dochodzi jednak do sytuacji, kiedy wykonywane jest badanie rentgenowskie u kobiet, które nie wiedzą jeszcze o tym że są w ciąży lub przypadkowo albo świadomie u kobiet ciężarnych.

Stopień ryzyka związanego z obrazowaniem rentgenowskim w okresie ciąży uzależniony jest od wieku ciąży w którym badanie zostało wykonane, wysokości zastosowanej dawki i okolicy ciała narażonej na działanie promieniowania.  Z punktu widzenia ryzyka perinatologicznego najbardziej „wrażliwym” okresem związanym ze zwiększonym ryzykiem teratogennego wpływu promieniowania na płód, jest pierwszy trymestr ciąży, w którym to czasie ma miejsce etap organogenezy (zwłaszcza 17-56 dzień od momentu zapłodnienia).

W tym okresie płód jest szczególnie wrażliwy na czynniki uszkadzające (fizyczne, chemiczne, hormonalne). Konsekwencją zadziałania potencjalnego czynnika uszkadzającego może być obumarcie płodu lub powstanie wady rozwojowej u dziecka.

Historycznie, przed erą USG, wykonywano rentgenogramy płodów w celach diagnostyczych, np. w celu ustalenie ich położenia w macicy. Obecnie, takie badania nie są rutynowo  wykonywane.  Nowoczesna aparatura rentgenowska generuje doskonałe obrazy diagnostyczne emitując przy tym niskie dawki promieniowania X. Wystarcza to do przeprowadzenia większości niezbędnych badań diagnostycznych (np. rtg zęba czy klatki piersiowej) nawet u kobiet we wczesnej ciąży. Wydaje się, że tego typu badanie powinno być w zasadzie bezpieczne dla płodu a ryzyko zdrowotne jest prawdopodobnie mniejsze niż straty wynikające z niewykonania takiego badania.

Pojedyncze niskoemisyjne obrazowanie rentgenowskie nie powinno mieć negatywnego wpływu na płód, zwłaszcza  w II i III trymestrze ciąży. Należy zwrócić uwagę, że przy badaniach wymagających dużych dawek promieniowania (zdjęcia kostne kręgosłupa lędźwiowego, krzyżowego, miednicy mniejszej, stawów biodrowych) ryzyko uszkodzenia płodu jest wyższe. Warto w takich sytuacjach zastanowić się nad zastosowaniem innych, bardziej  zaawansowanych technologicznie metod obrazowania (np. rezonansu magnetycznego- MRI).  

MRI zaliczany jest do radiologicznych technik diagnostycznych jednak w tym badaniu nie wykorzystuje się promieniowania rentgenowskiego. Idea badania polega na wykorzystaniu bardzo silnego, bezpiecznego dla organizmu, stałego pola magnetycznego. Aparat MRI wysyła krótkie impulsy elektromagnetyczne pobudzające jądra atomów wodoru  a skaner urządzenia rejestruje zmiany pola magnetycznego z okresu z przed wysłania i po ustaniu działania impulsu.

Bez wątpienia energia promienista stanowi uznany czynnik ryzyka zdrowotnego i nie powinna być bez uzasadnionej przyczyny nadużywana. Każda kobieta a zwłaszcza ciężarna przed udaniem się na badanie RTG powinna wraz z lekarzem przedyskutować konieczność wykonania tego badania. Może on zmienić termin jego wykonania, zaniechać jego przeprowadzenia lub zmienić badanie na mniej inwazyjne i bardziej bezpieczne dla ciąży.

Jeżeli zaistnieje potrzeba wykonania badania RTG na obszarze innym niż jama brzuszna zawsze należy dążyć do zapewnienia ciężarnej dodatkowej osłony przed niekorzystnym wpływem promieniowania na jej nienarodzone dziecko np. przy pomocy jednej lub dwóch warstw ołowianych fartuchów ochronnych, którymi osłania się brzuch ciężarnej. W przypadku konieczności diagnostyki obrazowej jamy brzusznej metodą z wyboru jest badanie ultrasonograficzne, rezonans magnetyczny a tylko w wyjątkowych przypadkach niskoenergetyczne badania rentgenowskie.
 
Dr n. med Jacek Tomaszewski